لبنیات هم لوکس شد؛ پنیر نخوریم نمیمیریم!
سالانه حدود ۱۲۰ هزار نفر در ایران به دلیل مشکلات تغذیهای جان خود را از دست میدهند و یکی از عوامل مهم این بحران، کاهش مصرف لبنیات است؛ محصولاتی که نه تنها منبع مهم پروتئین و کلسیم هستند، بلکه ویتامینهای حیاتی مورد نیاز بدن را نیز تامین میکنند. با وجود این اهمیت، مصرف لبنیات در ایران به شکل قابل توجهی کاهش یافته است.
آمارها نشان میدهد که یک سوم مرگومیر در کشور به دلیل اختلالات تغذیهای رخ میدهد. کاهش مصرف گوشت، میوه و سبزیجات، و به ویژه لبنیات، بدن را از دریافت مواد مغذی ضروری محروم میکند و سلامت عمومی جامعه را تهدید مینماید. از نظر کارشناسان، لبنیات علاوه بر ارزش غذایی بالا، جایگاه فرهنگی ویژهای در سفره ایرانی دارد، اما سرانه مصرف آن در کشور به شدت کاهش یافته است؛ به طوری که ایرانیان به طور متوسط کمتر از نصف میزان توصیهشده کارشناسان را مصرف میکنند.
تغییر الگوی مصرف و فشار اقتصادی
در گذشته، صبحانههای ایرانی شامل پنیر، شیر و ماست بودند و حتی جمله آشنای «یک لقمه نان و پنیر دور هم بخوریم» نشاندهنده اهمیت و سادگی این غذا در فرهنگ ما بود. اما اکنون بسیاری از خانوادهها حتی توان خرید این محصولات را ندارند. رانندهای در تهران میگوید که دیگر برای مهمان دعوت نمیکند، زیرا خرید مواد غذایی صبحانه چند میلیون تومان هزینه دارد و خرید گوشت و مرغ که پیشتر نیز یک چالش بود، اکنون بیشتر دشوار شده است. در نتیجه وعده صبحانهای که قبلاً با لبنیات کامل میشد، یا حذف شده و یا برخی اقلام به وعدههای دیگر منتقل شدهاند.
سرانه مصرف لبنیات در ایران در سال ۱۳۸۹ حدود ۱۳۰ کیلوگرم بوده، اما اکنون به کمتر از ۷۰ تا ۸۰ کیلوگرم در سال کاهش یافته است؛ در حالی که متوسط جهانی بیش از ۲۵۰ کیلوگرم است. برخی کارشناسان حتی مصرف واقعی لبنیات را کمتر از ۵۰ کیلوگرم میدانند.
دلایل گرانی و کاهش دسترسی
کاهش مصرف لبنیات ارتباط مستقیمی با افزایش قیمت این محصولات دارد. افزایش قیمت نهادههای دامی مانند ذرت، جو و سویا، هزینههای بستهبندی و انرژی، و همچنین رشد صادرات شیرخام و شیرخشک به بازارهای خارجی، همگی باعث شدهاند تا دسترسی خانوارها به لبنیات محدود شود. رئیس اتحادیه مرکزی دامداران ایران میگوید که هیچ دامداری قادر نیست نهادههای خود را با نرخ مصوب تهیه کند، و این موضوع در نهایت بر قیمت شیرخام و فرآوردههای لبنی تأثیر مستقیم دارد.
در فروشگاهها، مشتریان با دقت قیمت و تاریخ مصرف محصولات لبنی را بررسی میکنند تا از قابلیت نگهداری طولانی مدت آنها مطمئن شوند. اما با توجه به افزایش قیمت و کاهش قدرت خرید، خرید لبنیات در اولویت بسیاری از خانوارها قرار ندارد و اغلب خانوادهها مجبورند مصرف خود را کاهش دهند یا به طور کامل حذف کنند.
پیامدهای کاهش مصرف لبنیات
کاهش مصرف لبنیات پیامدهای جدی برای سلامت افراد دارد. لبنیات منبع غنی پروتئین با کیفیت، کلسیم، ویتامینهای گروه B، و ویتامینهای A و D هستند. حذف یا کاهش این محصولات میتواند موجب کاهش تراکم استخوان، افزایش خطر پوکی استخوان در سالمندان، کندی رشد کودکان، کاهش ظرفیت جسمی و تضعیف سیستم ایمنی بدن شود. گزارشها نشان میدهند که مسائل تغذیهای حتی بر مرگومیر سالانه نیز تاثیر دارند؛ در ایران سالانه حدود ۱۲۰ هزار نفر به دلیل مشکلات تغذیهای جان خود را از دست میدهند که بخش قابل توجهی از آن ناشی از حذف لبنیات از سفرههاست.
مدیر دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت نیز بر اهمیت مصرف لبنیات به ویژه در مناطق محروم تأکید کرده است. کوتاهی قد در برخی استانهای محروم و مشکلات رشد کودکان، ناشی از کمبود مواد مغذی مهم مانند کلسیم است. کارشناسان تغذیه معتقدند که مصرف منظم لبنیات در دوران کودکی و نوجوانی میتواند رشد استخوانها و قد را افزایش دهد.
سیاستهای حمایتی و ضرورت فرهنگسازی
برای مقابله با این بحران، دولت برنامه توزیع شیر رایگان در مدارس را اجرا کرده است، هرچند این برنامه با محدودیت بودجه و مشکلات اجرایی روبهروست و بیشتر به مناطق محروم اختصاص دارد. حشمتالله رضوی، سرپرست اداره امور فرآوردههای غذایی سازمان غذا و دارو، بر لزوم فرهنگسازی مصرف لبنیات تأکید کرده و معتقد است که علاوه بر تثبیت قیمت، آموزش و آگاهیبخشی جامعه در مورد اهمیت این محصولات غذایی ضروری است. خانوادهها تمایل دارند لبنیات مصرف کنند، اما محدودیت اقتصادی باعث شده که این محصولات در سبد غذایی آنها جایگاه ثانویه داشته باشند. کاهش مصرف لبنیات نه تنها سلامت جسمی جامعه را تهدید میکند، بلکه به مرور زمان فرهنگ غذایی و سبک زندگی سالم را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
در نهایت، لبنیات کالایی لوکس نیست؛ بلکه بخشی ضروری از تغذیه سالم است. نادیده گرفتن این مسئله میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای سلامت عمومی و رشد نسلهای آینده داشته باشد، و تنها با ترکیب سیاستهای حمایتی و فرهنگسازی مصرف میتوان این بحران تغذیهای را مدیریت کرد.