انتصاب مفتی جدید عربستان؛ تداوم مسیر فکری عبدالعزیز آلالشیخ؟
در حکمی از سوی ملک سلمان بنعبدالعزیز و به پیشنهاد ولیعهد، محمد بنسلمان، صالح بن فوزان به عنوان مفتی اعظم عربستان سعودی منصوب شد. همزمان وی ریاست هیئت عالی علما و مدیریت کل پژوهشهای علمی و افتاء را — با رتبهای معادل وزیر — برعهده خواهد داشت. این انتصاب پس از درگذشت مفتی پیشین، شیخ عبدالعزیز بن عبدالله آلالشیخ، انجام شد.
معرفی مختصر و سابقه علمی
صالح بن فوزان بن عبدالله بن علی آلفوزان در ۲۸ سپتامبر ۱۹۳۵ (اول رجب ۱۳۵۵ هـ.ق) در منطقه شماسیه حوالی بریده در القصیم متولد شد. پدرش در کودکی درگذشت و او تحت سرپرستی اقوام بزرگ شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در بریده نزد اساتیدی همچون صالح بن ابراهیم بلیهی، صالح بن عبدالرحمن سکیتی و دیگران گذراند و سپس تا مقطع دکترا در دانشکده فقه ریاض ادامه داد. پایاننامه کارشناسی ارشد او در حوزه ارث و پایاننامه دکتری او درباره «احکام خوراکیها در اسلام» بوده است.
او از نیمسال دوم ۱۴۱۲ تا ۱۴۲۵ در دانشگاه محمد بن سعود به تدریس پرداخته و پس از آن نیز در جلسات فتا، مناظرات و درسهای مسجدی فعال بوده است. به وی بیش از ۳۰ عنوان کتاب و جزوه نسبت دادهاند که در میان آنها عناوینی چون شرح قواعد اصول، رسالات فقهی و مجموعههایی درباره آداب و احکام دیده میشود.
مناصب و فعالیتها
صالح الفوزان سابقه عضویت در هیئت دائمی فتوا، هیئت کبار علما، مجمع فقهی مکه و گروههای نظارتی بر دعوتگران و مبلغین حج را دارد. او امام و خطیب مسجد جامع امیر متعب بن عبدالعزیز نیز بوده و در برنامههای رادیویی به عنوان کارشناس حضور یافته است.
مواضع و فتواهای جنجالی
در شرح دیدگاههای الفوزان، رسانهها و منابع مختلف او را از برجستهترین فقهای مورد اتکای دستگاه حکومتی سعودی معرفی کردهاند که هر گونه انتقاد علنی از حکومت را به عنوان «بغی» و طغیان محکوم میکند و حتی اعتراض قلبی را نیز مصداق شورش میداند؛ از نظر او تنها نقد پنهانی احتمالاً در چارچوب «النصیحه لولیالمسلمین» قابل قبول است.
او در مواضعش بارها نسبت به شیعیان واکنشهای شدید داشته و آنها را مخالف مسلمین و دارای نقش منفی در برخی رویدادها معرفی کرده است. ازجمله اظهارات مناقشهبرانگیز وی، تحریم خوردن گوشت ذبحشده به دست شیعیان با استناد به باور به ارتداد یا شرک، و نیز لقب دادن به پیروان برخی گروهها با القابی تند گزارش شده است. همچنین در موضوعات دیگر مذهبی و اجتماعی، فتاوی تندی از سوی او یا همکاران نزدیکش منتشر شده که واکنشها و نقدهایی به دنبال داشته است.
پرونده فتاوی و نظرات خاص
در منابع متنی آمده که برخی فتواها و نظرات مرتبط با الفوزان یا همفکرانش شامل مواردی غیرمعمول و بحثبرانگیز است: از قبیل تأکید بر ثبات زمین، ردّ برخی احادیث مشکوک یا مورد اختلاف، و حتی دیدگاههایی درباره تکفیر یا حکم به قتل افرادی که نماز را ترک میکنند — نظراتی که از طرف منتقدان با عنوان فتاوای «خوارجیگونه» مورد انتقاد قرار گرفتهاند. نمونههایی از فتاوایی که در محافل خبری و تحلیلی منعکس شده، شامل مناظرات تند درباره وحدت با سایر مذاهب اسلامی و سیاستگذاری در قبال پیروان مذاهب دیگر است.
رویکردهای اجتماعی و سیاسی
گزارشها حاکی است که الفوزان در مناسبتهایی از لزوم جهاد علیه حکومت سوریه و حمایت از اقدامات قاطع در موضوعاتی مانند بحرانهای منطقهای سخن گفته و خواستار مقابلهجویی فکری و عملی در برخی پروندهها شده است. همزمان، در مواردی نیز فتاوا و توصیههای عجیبوغریب از سوی برخی علمای مرتبط با جریان وهابی منتشر شده که مورد تمسخر و نقد رسانهای قرار گرفتهاند؛ مثالهایی مانند احکام مربوط به برخی آداب بیمارستانی، ممنوعیت هدیه گل، یا نظراتی عجیب درباره مسائل خانوادگی و روابط جنسی که بازتاب وسیعی داشتند.
صالح بن فوزان چهرهای شناختهشده در حلقههای فقهی سعودیه است: فیلسوفی با کارنامه علمی گسترده و تألیفات فراوان که همزمان با حفظ موقعیتهای رسمی، دارای مواضع صریح، محافظهکارانه و گاهی جنجالبرانگیز در مسائل دینی و سیاسی بوده است. انتصاب اخیر او به مقام مفتی اعظم و ریاست نهادهای فقهی و پژوهشی سعودی، او را به یکی از تاثیرگذارترین شخصیتهای دینی-سیاسی این کشور تبدیل میکند؛ موضوعی که قطعاً در فضای داخلی و واکنشهای منطقهای بازتاب خواهد داشت.